Skip to main content

ईतिहास र अतीत

यो लेख भाद्र ६, २०७६ (August 23, 2019) को कान्तिपुर साप्ताहिकको समय सन्दर्भ स्तम्भमा प्रकाशित् छ । 


ईतिहास अतीत होइन, यसको सानो अंशमात्र हो । तथ्यहरुले जहिले सत्य बोल्दैनन्, तथ्यलाई कसरी लिने मानिस् अनुसार फरक दृष्टिकोण हुन सक्छ । त्यसैपनि एब्सल्युट सत्यको अस्तित्व छैन । ठाउँ, व्यक्ति र परिस्थिति अनुसार एउटाको सत्य अरु धेरैको लागि मिथ्या हुन्छ । एउटा तथ्य र अर्को तथ्यलाई पात्र, ठाउँ वा समय दिएर मुर्त कथा जो बन्छ त्यो ईतिहास हो । ईतिहास एउटा लिखत भएकोले यसले अलिखित अतीतका ९० प्रतिशत भन्दा बढी कथा वा घटनाहरु गायब बनाएको हुन्छ । कसैले कुनै प्रश्नको उत्तर मौनताबाट दिन्छ भने बुझ्नेले एउटै तरिकाबाट बुझ्नु पर्छ भन्ने छैन । जो अब्यक्त, अलिखित, वा अदृष्य छ त्यो फिक्सन हो । 

त्यसैगरि जीवन एउटा वास्तविकता हो भने मृत्यु पछिको जीवन एउटा फिक्सन हो । अर्थात मृत्यु हरेक जिन्दगीको फिक्सन छिर्ने द्वार हो । जसरी अब्यक्त भुतकालहरुलाई कलम र पानाहरुले कथा प्रश्फुटनार्थ मुख दिईन्छ त्यसैगरि मृत्युपछिको फिक्सनमा बाँचिरहेका जिन्दगीहरु अनेक रुपमा वास्तविकतालाई छुन आईरहन्छन् । उनीहरुका बोल्ने मुखहरु भनेकै हाम्रा सपना, कल्पना अनि फिक्सनहरु हुन् । शायद तीनै आत्माहरुका अंशहरु नै मध्यरातको निन्द्रा बिच कसैलाई झस्काउने कारक हुन् । अनि शायद तीनै अदृष्य गैरबैज्ञानिक इन्जिनहरु भगवान र भुतको भ्रम भिरेर यता कता बेलाबेलामा मर्त्यलोकमा तैरिरहन्छन् । शायद शायद ।

मलाई म र तँलाई तँ अनि उस्लाई ऊ भनेर चिनाउने चालक को हो ?

ईतिहासमा लेखिएका गौतम बुद्ध, पृथ्वी नारायण शाह, कालु पाण्डे र जङ्गबहादुरहरु मात्र सत्य होइनन् । अतीतका केही कालखन्डमा जन्मेर अवसान भएका करोडाँैकरोड मानिसहरुका यहाँ मृत्युपर्यन्त अवशेष नै पखाल्लिएर गएका छन् । तिनीहरुलाई तिनीहरुकै पनाती खलकहरुले श्राद्दमा पिन्ड सेलाएर फगत एक दिन स्मरण गर्लान्, त्यो पनि केही समयसम्म । तीन्का नाम, अनुहार र हाउभाउ समयले बिर्साऊँछ, मानिसले बिर्सिन्छ । यो शरीर चलाऊने अभौतिक चीज के हो? मलाई म र तँलाई तँ अनि उस्लाई ऊ भनेर चिनाउने चालक को हो ? सबै जीवहरुलाई चलाऊने अवश्य पनि हामी भित्र एउटा ड्राइभर छ, जुन ब्यक्ति र जीव पिच्छे पृथक छ । मृत्युपछि ती अरबाँै अरबको सङ्ख्यामा रहेका ड्राइभरहरु कता बिलाँऊछन्? के हामीभन्दा फरक ती ड्राइभरहरुले जन्मअघिको जिन्दगी र मृत्युपछिको जिन्दगी पनि जिउँछन्? यस्ता प्रश्नहरु जति सोच्यो त्यति नयाँ प्रश्नहरु जन्मिरहन्छन् ।


पटक पटक लेखक, कलाकारहरुले ईतिहासका अमुर्त पात्रहरुलाई आकार दिएर उभ्याउने चेष्टा गरिरहेका हुन्छन् । अतीतलाई ईतिहासमा परिणत गर्ने यो अभियान सदैब अपुरो रहने कुरो निश्चित छ । नासिएर गएका करोडौँ करोड जिवात्माहरुका खरबौ खरब कथाहरु लेखिन बजेट पुग्दैन, समय छैन, द्रष्टाहरुको अभाव छ । सोचमा समेत नअटाउने ती कथाहरु अभिब्यक्त गरेर कस्ले, कहिले सक्छ?


यो ब्रह्मान्डको यावत इहलीलाहरुको प्रारुप प्रकृति हो । तसर्थ प्रकृति नै भगवान हो । सबै नश्वर् जगतलाई प्रश्रय दिने पृथ्वी, सुर्य, वायु, आकाश, जल सबै सबै प्रकृति हुन् । जन्मिने हरेक चीज मर्नै पर्ने यहि प्रकृतिको अकाट्य नियम सबैले पालन गर्नु पर्दछ । प्रकृतिले आफ्नु आयु रहेसम्म सबै लीला रचाएकै हुन्छ । मनुस्यजगतमा कुनै मानिस् नामी हुन्छ, बिख्यात हुन्छ तर आखिर प्रकृति जगतमा त्यही मानिस् ठीक अरु ऐरे गैरे सरह नै बिलय हुन्छ । प्रकृतिले मानव निर्मित शालीक वा ताम्रपत्र बुझ्दैन । ढुङ्गो धरी एक दिन तत्वमा रुपान्तरण भएर अर्कै परिचयमा बिलिन हुन्छ । तसर्थ प्रकृतिले सबै अतित देखेको छ तर मानिसले केवल ईतिहास देख्दछ । यदि हामी ईतिहास कोर्ने ईतिहासकार वा ईतिहास रच्ने महानायक् बन्यौँ भने पनि त्यो मनुष्यजगतको लागिमात्र हुनेछ ।


Comments

Popular posts from this blog

काठमाडौं र जिन्दगी

महिनाको अन्तिम दिन घरबेटिको खोकी सुनेर तर्सिन्छौ हामी, अनि महिनाको अन्तिम हप्ता पैसा सापटी लिएको हितेशीसँग तर्किन्छौ ।

डेरा जिन्दगी

बिशाल भुमन्डलमा नश्वर जिन्दगी असंख्य डेराहरु सरिरहने आस्थाई डेरावाल हो । जिन्दगीले कहिले मेचीबाट महाकाली डेरा सार्छ, कहिले त्यहाँबाट काठमाडौं । कहिले कोटेश्वर, कहिले इन्डिया त कहिले दक्षिण अमेरिका । डेरा सर्दासर्दै जिन्दगीले यो भुल्दछ कि यो जगत नै उस्का शरीरका लागि एउटा अघोषित डेरा थियो, कि यो पृथ्वी सकल प्राणीहरुको अनन्तकालसम्मको आस्थाई थलो हो । क्षण, दिन, सप्ताह, महिना र वर्षहरु बिस्तारै बित्दै जाँदा दशक तथा सिल्भर, गोल्डेन र डायमण्ड् जुबिली हुत्तिएर मृत्यु आफुलाई स्पर्श गर्न आईपुगेको कसैलाई थाहै हुँदैन । दिनानुदिनको परिवर्तन नगन्य लागेता पनि डायमण्ड् जुबिलीमा पदार्पण गर्दा आफुले भोगेका र देख्दै आएका परिवर्तनहरु एकाकार गर्ने हो भने आफु बेग्लै ग्रहमा उभिएको जस्तो महशुस हुन सक्छ । १० बर्षको छँदा जुन मेरो डेरा थियो, अहिले दुई दशकको अन्तरालपछि एकै पटक दर्शन गर्ने हो भने बिल्कुल नौलो भैसक्यो । अब यहि डेरा आगामी असी बर्षमा कस्तो होला? थप असी बर्षमा कस्को होला?

पर्यटक हैन यात्री

डिसेम्बर ३१ मा मेरो नाममा अमेरिकाबाट एउटा पार्सल् आयो । नयाँ बर्षको शुभकामनास्वरुप उस्ले मिठाई पठाएकी रहिछे । यस्पाली ऊ फिजिमा छे । मिठाई चपाँउदा चपाँउदै उसङ्गको भेटघाट ताजा भएर आँउछ । कहिलेकाँही आफ्नो पर्यावरण र संस्कृतिभन्दा फरकको नयाँ साथी बनाँउदा जीवनलाई अर्कै कोणबाट चिहाँउने अभुतपूर्व अवसर पाँइन्छ । यो नियात्रा संस्मरणमा म एउटा यस्तै बेग्लै परिवेश र कथा बोकेकी बिल्कुल नौलो साथीले मेरोलागि ओझेलमा रहेका बिषयलाई कसरी प्रकाश छरिदिई भन्नेबारे प्रसंगसहित चर्चा गर्नेछु । केही बर्षअघि मनास्लु क्षेत्रको पैदलयात्रा (ट्रेकिङ) जाँदा उसंग भेट्ने  संयोग मिल्यो । बनाँउछु भनेर बनाएको साथीभन्दा घटना र ब्यथाको संयोगले बनेका साथी बढी घनिष्ठ हुन्छन् । नयाँ बर्षको समय थियो । चिसो मौसममा जिन्दगीको गियर बदल्न हामी पहाडतिर उकालो लागेका थियौँ ।  “मलाई भिडहरुबाट टाढा जानु थियो । जब मान्छे एउटै काममा लामो समय लीन हुन्छ, उस्को दिमाग बोधो हुन्छ । तर यो सब किन हुन्छ होला?” प्रश्नको वाँण मतिर सोझियो । “एकनासे काम त मेसिनले गर्छ, मान्छे मेसिनभन्दा फरक छ” मैले भने । हो म मेसिनबाट मान्छे हुन नेपाल आएको । यो ठाँउको